Çocuklarda özgüven, her ortamda rahat konuşmak veya her işi tek başına yapmakla aynı şey değildir. Sessiz bir çocuk kendisini tanıyabilir ve güvenli ilişkiler kurabilir. Çok konuşan bir çocuk da bazı alanlarda kendinden şüphe duyabilir. Bu nedenle özgüveni yalnız dışa dönüklük üzerinden değerlendirmek yerine çocuğun deneme, yardım isteme ve hata karşısında yeniden yaklaşabilme deneyimlerine bakmak daha anlamlıdır.
Sonucu değil çabayı görünür kılmak
“Sen bir dahisin” gibi genel bir övgü, çocuğa neyi iyi yaptığını anlatmayabilir. “Zorlandığında farklı bir yol denedin” cümlesi daha somuttur. Amaç her davranışı övgüyle karşılamak değildir. Çocuğun kendi deneyimini düşünmesine fırsat vermek de değerlidir: “Sence bu sefer ne işe yaradı?” sorusu, yetişkin onayını tek ölçüt olmaktan uzaklaştırabilir.
Hata yapabileceği alan bırakmak
Yetişkinin sürekli düzeltmesi, çocuğun deneme fırsatını azaltabilir. Güvenli ve yaşa uygun görevlerde hemen müdahale etmeden beklemek düşünülebilir. Örneğin çantasını hazırlarken bir kontrol listesi kullanması, her eşyayı ebeveynin yerleştirmesinden farklı bir deneyim sunar. Bunun hangi yaşta ve ne kadar yapılabileceği çocuğun becerilerine göre değişir; yardım istemesi başarısızlık sayılmaz.
Karşılaştırmaların yerine kişisel ilerleme
“Kardeşin senden daha cesur” veya “Arkadaşın çoktan öğrendi” gibi cümleler, çocuğun kendi sürecini görünmez kılabilir. Önceki deneyimiyle bugünkü denemesini karşılaştırmak daha somut bir konuşma sağlar. Bir etkinlikte zorlandığında bütün kişiliğini değerlendirmeyin. “Bu konuda henüz pratik yapıyorsun” demek, “Sen zaten beceriksizsin” etiketinden farklıdır.
Sosyal ortamlarda çocuğun yerine konuşmak
Yeni bir ortamda hemen yanıt veremeyen çocuk için yetişkinin her soruyu cevaplaması gerekli olmayabilir. Kısa bir bekleme süresi ve baskısız destek işe yarayabilir. Ancak çocuğu kalabalık önünde zorlamak veya “Hadi, utanma!” diye uyarmak onun deneyimini kolaylaştırmayabilir. Tanımadığı kişilere yakınlık göstermeye mecbur bırakılmaması, kişisel sınırlarının da gözetilmesi gerekir.
Başarı dışındaki değer alanları
Çocuğun yalnız notları, spor dereceleri veya yetenekleri konuşuluyorsa kendisini bu sonuçlarla tanımlamaya başlayabilir. Merakı, arkadaşına gösterdiği ilgi, bir soruna farklı yaklaşımı veya hoşlandığı etkinlikler hakkında da konuşun. Aile içindeki aidiyetin başarıya bağlı olmadığını söz ve davranışla göstermek önemlidir. Sevgi, ödül gibi kazanılması gereken bir şey olarak sunulmamalıdır.
Günlük bir konuşma örneği
Bir resmini beğenmeyen çocuğa hemen “Hayır, mükemmel” demek yerine “İstediğin gibi olmadı galiba; hangi kısmını değiştirmek isterdin?” diye sorabilirsiniz. Çocuk bazen çözüm değil, yalnızca duygusunun duyulmasını ister. Bu örnek sanat becerisini değerlendirme yöntemi değil, çocuğun bakışını merak etmenin bir yoludur.
Destek ihtiyacını fark etmek
Yoğun kendini küçümseme, sürekli kaçınma veya ilişkilerde belirgin zorlanma varsa durumu yalnız özgüven eksikliği diye adlandırmayın. Akran zorbalığı ve kaygı gibi farklı koşullar da değerlendirilmelidir. Gerektiğinde uzman desteği, çocuğun kendisini nasıl gördüğünü ve çevresindeki deneyimleri birlikte anlamaya yardımcı olabilir.